De wedergeboorte van een Russische ster

Amstelveens Weekblad, 10 maart 1999

‘Ik wil opnieuw ontdekt worden,’ zegt Emma Kuznetzova (63). ‘Ik heb mezelf nooit aangeprezen en ik durf niet naar de mensen toe, want ik spreek haast geen Nederlands.’ Maar haar lach begrijpt iedereen. De Russische pianiste verblijft pas sinds 1992 In Nederland. Op 14 maart treedt zij op in cultuurcentrum VU Griffioen in Uilenstede. Ze werd tijdens het oefenen ontdekt door medewerkers van het centrum. Niemand wist dat deze mevrouw die zo prachtig speelde in haar eigen land een gevierd pianiste is.

Emma Kuznetzova gaf les aan het conservatorium van Ufa, een stad in de Oeral. Ze speelde met grootheden als Oistrach en Beliakiof. Omdat haar vader, Leo Kuznetzov, als operazanger tijdens de Tweede Wereldoorlog door heel Europa optrad voor de Russische soldaten, woonde de jonge Emma bij haar grootvader. In zijn landhuis vonden bijeenkomsten plaats waar de grootste Russische kunstenaars elkaar ontmoetten. Onder hen bevond zich de componist Sjostakovitsj, die Emma lessen gaf.

Kuznetzova: ‘Het meest ben ik geïnspireerd door zijn enorme concentratie. Sjostakovitsj was alleen geïnteresseerd in muziek. Al het andere was onbelangrijk voor hem. Sommigen vonden hem haast maniakaal. Die concentratie, daar leef ik nog elke dag mee.’

Het was een moeilijke periode voor kunstenaars. Het Stalinistische regime dicteerde de kunst, maar ook het dagelijkse leven zuchtte onder de communistische terreur. Emma heeft haar moeder nooit gekend. Zij werd tijdens een pogrom opgepakt toen Emma zeven maanden oud was. Emma werd op straat gevonden en naar haar vader teruggebracht. Haar moeder is nooit teruggekeerd. ‘Het was een tijd van paranoia,’ zegt Kuznetzova. ‘Ook na de oorlog. Er waren verraders die rapporteerden wat ze op feestjes hoorden. Niemand kon vrijuit spreken.’

Sjostakovitsj had alleen interesse voor muziek

Emma Kuznetzova heeft twee zoons, die beiden in Nederland wonen. Dat is ook de reden dat ze naar Nederland is gekomen. Haar zonen Dimitri en Serge zijn beiden jazzmusicus. Als kind luisterden zij stiekem naar de Amerikaanse radio. Toen op het conservatorium waar Kuznetzova les gaf bekend werd dat haar kinderen Amerikaanse muziek maakten, kwam dat haar naam niet ten goede.

De pianiste koos ervoor het voetspoor van haar zoons te volgen en uit Rusland te vertrekken. Sindsdien heeft ze nauwelijks meer opgetreden. ‘Ik spreek geen Nederlands en durfde niet naar impressario’s te gaan. Ik dacht dat de mensen zouden denken dat ik analfabeet was. Ik word ziek van mijn gebrekkige mogelijkheid me uit te drukken,’ zegt ze in het Russisch. Haar gebaren zijn internationaal. Haar zoon Dimitri vertaalt.

Zich uitdrukken doet ze in de universele taal van de muziek. Tijdens haar recital zal ze werken spelen die op het repertoire stonden van de grote Russische pianisten. Samen vormen de stukken een dwarsdoorsnede van de ‘gouden eeuw’ van de Russische muziek.

In composities van Tsjaikowski, Rachmaninow of Scriabin weerklinkt de weemoed van de Russische ziel. Kuznetzova (lachend): ‘Die zogenaamde ‘Russische ziel’ is voor mij een mysterie, maar ik kan haar wel aan het publiek meedelen: de zachtheid, de kracht, het verlangen.’

Robert Loeber